Monitoring bezkręgowców i szaty roślinnej BPK
Monitoring bezkręgowców i szaty roślinnej BPK
Część I. SZATA ROŚLINNA
WSTĘP
Rok 2010 był drugim rokiem prowadzenia badań terenowych w ramach Monitoringu szaty roślinnej i bezkręgowców Bolimowskiego Parku Krajobrazowego. Badania szaty roślinnej kontynuowano na wytypowanych w poprzednim roku powierzchniach, zbierając informacje z tych samych punktów.
Tak prowadzone badania mają znaczący walor poznawczy i w połączeniu z danymi zbieranymi od końca lat 90. pozwalają na ostrożne, jednak oparte na konkretnych przesłankach, szacowanie tendencji dynamicznych obserwowanych zbiorowisk roślinnych oraz wybranych stanowisk ważnych dla Bolimowskiego Parku Krajobrazowego roślin naczyniowych.
Ze względu na prowadzenie prac monitoringu szaty roślinnej i bezkręgowców Bolimowskiego Parku Krajobrazowego na tych samych powierzchniach, wśród powierzchni badawczych dominują krajobrazy otwarte łąk i polan Puszczy Bolimowskiej i doliny Rawki. Są to obszary, których szata roślinna objęta została licznymi formami ochrony przyrody. Jednocześnie znajduje się ona w fazie dynamicznych przemian. Czujna obserwacja stanu przyrody BPK, którą Dyrekcja Parku prowadzi dzięki zleconym pracom monitoringowym, powinna jak najszybciej zaowocować realnymi działaniami na rzecz zachowania tego niepowtarzalnego w skali Polski Środkowej bogactwa różnorodności biologicznej.
CEL I METODYKA BADAŃ
Celem wykonania badań zawartych w niniejszym opracowaniu było uzyskanie aktualnego obrazu wybranych elementów środowiska przyrodniczego na 15 wytypowanych rok temu powierzchniach badawczych oraz analiza zmian względem stanu opisanego w zeszłym roku i znanego z lat poprzednich. Na podstawie zgromadzonych danych można przedstawić wstępną analizę tendencji dynamicznych najważniejszych zbiorowisk roślinnych i niektórych gatunków roślin naczyniowychBadania terenowe prowadzono przede wszystkim na piętnastu wytypowanych w poprzednim sezonie wegetacyjnym powierzchniach badawczych:
1. Rezerwat „Polana Siwica”
2. Polana Strożyska
3. Polana Bielawy
4. Polana Olszówka
5. Rezerwat „Kopanicha”
6. Rezerwat „Rawka” w rejonie Bud Grabskich
7. Rezerwat „Rawka” w rejonie Dolecka
8. Rezerwat „Rawka” w rejonie Ziemiar
9. Okolice wsi Chełmce
10. Okolice wsi Łubno i Tomaszew
11. Rezerwat „Puszcza Mariańska”
12. Łąki w rejonie wsi Wólka Łasiecka
13. Łąki w rejonie wsi Piaski – Stara Wieś
14. Rezerwat „Rawka w rejonie wsi Suliszew
15. Murawy psammofilne w rejonie wsi Chyleniec - Borowiny
W drugim roku prowadzenia badań monitoringowych prowadzono obserwacje również na stanowiskach przedstawionych w zeszłorocznym operacie, na których zidentyfikowano gatunki roślin ważne dla Bolimowskiego Parku Krajobrazowego i wymieniane w Operacie Planu Ochrony Bolimowskiego Parku Krajobrazowego.
Prace terenowe prowadzono metodą marszrutową, której zastosowanie pozwoliło szczegółowo spenetrować wybrane powierzchnie badawcze.
Posługiwano się mapą doliny Rawki i Bolimowskiego Parku Krajobrazowego opracowaną przez Dyrekcję Bolimowskiego Parku Krajobrazowego (wydawnictwo Azymut), w skali 1:50 000 oraz roboczymi mapami w skali 1:5000 i 1:25 000.
PODSUMOWANIE I WNIOSKI
Na podstawie wieloletnich badań szaty roślinnej prowadzonych w granicach Bolimowskiego Parku Krajobrazowego stwierdzić należy, iż stan licznych zbiorowisk roślinnych Bolimowskiego Parku Krajobrazowego znajduje się w chwili obecnej w punkcie krytycznym. Dotyczy to przede wszystkim szaty roślinnej, a więc zbiorowisk roślinnych i flory, łąk, pastwisk oraz muraw psammofilnych. W mniejszym stopniu odnosi się to do zbiorowisk szuwarów nisko- i wielkoturzycowych, jednak i ich różnorodność wyraźnie się kurczy. Fitocenozy wszystkich wyżej wymienionych zbiorowisk ubożeją, karleją, zamieniają się w zbiorowiska kadłubowe, pozbawione gatunków charakterystycznych i wyróżniających. W wielu miejscach, nie tylko tych objętych monitoringiem, jedynie pamięć badacza, zapiski w zeszytach terenowych i fotografie świadczą o bogactwie gatunkowym i rozległości cennych i rzadkich zbiorowisk roślinnych.
Poniżej przedstawiono w punktach najważniejsze wnioski związane z wynikami tegorocznych badań terenowych, biorąc pod uwagę dane z poprzednich 12 lat badań florystycznych i fitosocjologicznych prowadzonych w rejonie Bolimowskiego Parku Krajobrazowego. Z przedstawionych poniżej wniosków rodzi się konieczność podjęcia jak najspieszniej działań zmierzających do ochrony szaty roślinnej Bolimowskiego Parku Krajobrazowego.
Z prowadzonych tu badań wynika, że:
1. Ochrona obszarowa w postaci rezerwatów przyrody, użytków ekologicznych czy obszarów Natura 2000 nie jest wystarczająca dla efektywnej ochrony ekosystemów półnaturalnych (łąki, pastwiska, murawy), natomiast spełnia swoje zadanie w przypadku ekosystemów naturalnych w klimaksie, np. lasów grądowych, łęgowych itp.
2. Szata roślinna łąk, pastwisk i muraw psammofilnych jest obecnie silnie zagrożona w granicach całego Bolimowskiego Parku Krajobrazowego. Jej stan osiągnął lub osiągnie w najbliższym czasie punkt krytyczny, po którym nie będzie mogło być mowy o ochronie szaty roślinnej lecz najwyżej o jej restytucji. Do najważniejszych zagrożeń zaliczyć należy zmianę przeznaczenia gruntu z użytków zielonych na grunty uprawne (uprawa ziemniaków, żyta, warzyw, krzewów jagodowych), a także zarastanie porzuconych łąk i pastwisk przez zarośla wierzbowe, czasem przez samosiewy brzozowe lub sosnowe na glebach uboższych. Poważnym problemem jest również ubożenie składu gatunkowego zbiorowisk łąk i pastwisk, zmiana ich w twory kadłubowe, pozbawione gatunków charakterystycznych i wyróżniających. Innym ważnym zagadnieniem jest coraz częstsze obserwowanie wnikanie antropofitów do zbiorowisk łąkowych, co do niedawna było prawdziwą rzadkością. Prawdopodobnie świadczy to o zaburzeniach siedliskowych i niewłaściwym użytkowaniu łąk. Coraz większym zagrożeniem staje się presja budowlana na użytki zielone, które są w związku z tym osuszane i zabudowywane, często w sposób chaotyczny, z dala od innych istniejących już zabudowań. Poza niszczeniem użytków zielonych, działania takie niszcząco pływają na krajobraz Parku.
3. Szata roślinna ekosystemów leśnych jest w dużo lepszej kondycji niż szata ekosystemów łąkowych, pastwiskowych i murawowych. W przypadku monitorowanych powierzchni ekosystemy leśne, podlegające naturalnym procesom, ulegają szybkiej regeneracji, a nawet zajmują nowe powierzchnie (kosztem ekosystemów nieleśnych). Ochrona rezerwatowa przyłożona do cennych płatów roślinności leśnej daje szansę na ich stabilny rozwój w kierunku zbiorowisk klimaksowych.
4. Należy opracować program ochrony różnorodności biologicznej zbiorowisk łąkowych, pastwiskowych i murawowych Bolimowskiego Parku Krajobrazowego i niezwłocznie go wdrożyć; początkowo można wytypować powierzchnie próbne, gdzie będzie można wyłonić zestaw metod ochrony szczególnie przydatnych i efektywnych dla ochrony łąk w innych częściach Parku. Powierzchnie, które dobrze spełniałyby funkcję poligonów badawczych, to:
a. łąki w dolinie Rawki, położone w okolicy miejscowości Ziemiary, gmina Bolimów (obszar Natura 2000 Dolina Rawki);
b. łąki na polanie Strożyska, szczególnie te pozostające w zarządzie Dyrekcji Bolimowskiego Parku Krajobrazowego (Obszar Natura 2000 Polany Puszczy Bolimowskiej);
5. Potrzebny jest dalszy monitoring wytypowanych powierzchni badawczych, powinien on trwać nieprzerwanie w najbliższych latach i dostarczać danych potrzebnych do realizacji programu ochrony różnorodności biologicznej zbiorowisk łąkowych, pastwiskowych i murawowych Bolimowskiego Parku Krajobrazowego.
6. Bez podjęcia natychmiastowych działań zmierzających do ochrony wymienianych powyżej ekosystemów, Bolimowski Park Krajobrazowy straci znaczną część swojej różnorodności biologicznej w przeciągu najbliższych dziesięciu lat, przez co straci swój specyficzny charakter i walor.
7. Opracowane w poprzednim roku badań mapy z badań terenowych zachowują ważność, ze względu na brak istotnych przestrzennych zmian w szacie roślinnej badanych powierzchni koniecznych do odnotowania w nowym materiale kartograficznym.
Część II. Bezkręgowce
WSTĘP
Badania motyli nocnych w Bolimowskim Parku Krajobrazowym (BPK) prowadzone były dotychczas przez Marciniak (1995) oraz zespół w składzie: K. Klimaszewski, A. Mazurkiewicz i J.P. Cygan, którzy w 2006 roku opracowywali operat ochrony zwierząt w ramach „Aktualizacji Planu Ochrony Bolimowskiego Parku Krajobrazowego”. Kilka danych pochodzi ponadto z pracy Kowalczyka (2002). Na podstawie wszystkich dotychczasowych opracowań sporządzony został (Klimaszewski i in. 2006) wykaz motyli nocnych BPK obejmujący 443 gatunki.
W katalogu rozmieszczenia motyli w Polsce (Buszko, Nowacki 2000) podano ogółem z naszego kraju 3156 gatunki (wśród nich 164 taksony to motyle dzienne), w tym z Wyżyny Łódzkiej wykazano 1480 gatunków. Powyższe dane wskazują, że lista motyli nocnych BPK wymaga jeszcze znacznego uzupełnienia.
Celem niniejszego opracowania jest poszerzenie wiedzy o zróżnicowaniu gatunkowym i rozmieszczeniu motyli nocnych w Bolimowskim Parku Krajobrazowym. W tym celu wyznaczono 15 stanowisk (powierzchni monitoringowych) rozmieszczonych na całym obszarze Parku (Ryc. 1), ze szczególnym uwzględnieniem terenów najcenniejszych przyrodniczo, jak np.: rezerwat „Rawka” i śródleśne polany (szczególnie rez. „Polana Siwica” i polana Olszówka). Badano także rezerwaty leśne - „Kopanicha” i „Puszcza Mariańska”.
METODYKA PRAC TERENOWYCH
Badania motyli nocnych w 2010 roku prowadzone były w okresie kwiecień – wrzesień. Materiał zebrano w trakcie 11 całodobowych ekspedycji terenowych, w trakcie których przeprowadzono 19 odłowów nocnych owadów metodą „na światło’”. Motyle odławiano ponadto w ciągu dnia siatką entomologiczną metodą „na upatrzonego” oraz wypłaszano je poprzez otrząsanie gałęzi drzew i krzewów. Niektóre gatunki oznaczono na podstawie zebranych gąsienic oraz tzw. min w liściach. Okazy dowodowe znajdują się w prywatnych kolekcjach Stefana Sobczaka i Zbigniewa Mocarskiego.
Prace terenowe w 2010 roku były bardzo utrudnione z powodu kilku wielotygodniowych okresów intensywnych deszczy i chłodów. Pomimo tych utrudnień zebrano duży i wartościowy materiał, który poszerzył znacznie wiedzę o lepidopterofaunie Bolimowskiego Parku Krajobrazowego.
WYNIKI BADAŃ MOTYLI NOCNYCH
Listę gatunków motyli nocnych, wykazanych przez autorów z terenu BPK w latach 2009-2010, przedstawia Tab. 1. Ogółem autorzy wykazali 475 gatunków, w tym aż 236 gatunków stwierdzono w Parku po raz pierwszy. Wśród nowych dla Parku motyli, 54 gatunki są jednocześnie nowe dla województwa łódzkiego (Buszko, Nowacki 2000), a 20 gatunków było wykazywanych w woj. łódzkim tylko do roku 1960.
Wykaz motyli nocnych BPK sporządzony przez Klimaszewskiego i in. (2006) na podstawie badań własnych oraz danych publikowanych i niepublikowanych innych autorów, wykazuje z tego ternu 443 gatunki. Opublikowana po 2006 roku praca Pawlikiewicza i Kazimierczaka (2009) nie wnosi żadnych dodatkowych informacji o motylach omawianego terenu. Podsumowując wszystkie dostępne dane, ogółem w Bolimowskim Parku Krajobrazowym stwierdzono dotychczas 679 gatunków motyli nocnych.
Z 15 kontrolowanych powierzchni monitoringowych do najlepiej zbadanych należą:
- rezerwat „Polana Siwica” – wykazano 229 gatunków,
- polana Olszówka – wykazano 142 gatunki,
- rezerwat „Rawka” koło Dolecka – wykazano 128 gatunków,
- okolice wsi Chełmce – wykazano 113 gatunków,
- okolice wsi Łubno i Tomaszew – wykazano 107 gatunków,
- rezerwat „Rawka” koło Suliszewa – wykazano 101 gatunków.
Wieloletnie badania entomologiczne prowadzone w latach 2003-2008 przez S. Sobczaka i Z. Mocarskiego w Przedborskim Parku Krajobrazowym wykazały tam ponad 700 gatunków motyli nocnych (dane niepublikowane). Oba te parki mają zatem najlepiej zbadaną lepidopterofaunę spośród 7 parków krajobrazowych województwa łódzkiego.
WNIOSKI
1. Powinno utajniać się informacje o miejscach występowania cennych faunistycznie (taksony z „Czerwonej listy”, „Czerwonek księgi”, objęte programem Natura 2000) i chronionych gatunkach owadów.
2. Wskazane jest prowadzenie szerokiej akcji edukacyjnej (szczególnie wśród młodzieży szkolnej) promującej wysokie walory przyrodnicze BPK. W tym celu można np. budować tablice informacyjno-dydaktyczne przy szlakach turystycznych, opracowywać nowe ścieżki dydaktyczne, wydawać plakaty, kalendarze, foldery i broszury promujące florę, faunę i krajobraz Parku.
3. Należy opracować wieloletni program budowy konstrukcji z drewna i gliny służących jako sztuczne gniazda dla wielu zanikających w BPK gatunków owadów, głównie błonkówek i muchówek.
4. Należy prowadzić badania nad różnorodnością gatunkową i rozmieszczeniem poszczególnych grup owadów oraz stały monitoring tych grup lub gatunków, które zostały już dobrze rozpoznane. Dotyczy to przede wszystkim gatunków chronionych, zagrożonych oraz objętych unijnym programem Natura 2000.
Rozpoznanie różnorodności biologicznej chrząszczy w BPK
WSTĘP
Chrząszcze (Coleoptera) to najliczniejszy rząd owadów w Polsce i na świecie. Pełnią one niezwykle istotną rolę w środowisku przyrodniczym oraz gospodarce człowieka. Obok motyli grupa ta zasługuje na szczególna uwagę także dlatego, że znajdują się w niej liczne gatunki objęte ochroną prawną, zagrożone wyginięciem oraz tzw. gatunki wskaźnikowe, których obecność wskazuje na występowanie obszarów o cechach pierwotnych lub naturalnych, mało zmienionych przez gospodarkę człowieka. Szczególnie dużo gatunków chrząszczy cennych pod względem faunistycznym znajduje się w rodzinie biegaczowatych (Carabidae) i kózkowatych (Cerambycidae).
Rozpoznanie fauny biegaczowatych w BPK jest stosunkowo dobre. Z terenu Parku wykazano dotychczas (Stępień, Jaskuła 2010) 127 gatunków biegaczowatych. Natomiast fauna kózkowatych jest całkowicie nierozpoznana, gdyż w dotychczasowych opracowaniach wspomniano tylko o trzech gatunkach (Kowalczyk i in. 2002, Klimaszewski i in. 2006, Kurzac i in. 2009).
Poniższe opracowanie ma na celu uzupełnienie informacji o zróżnicowaniu gatunkowym oraz rozmieszczenie biegaczowatych i kózkowatych na terenie Bolimowskiego Parku Krajobrazowego.
METODYKA PRAC TERENOWYCH
W 2010 roku badania terenowe nad chrząszczami BPK prowadzone były w okresie kwiecień – wrzesień. Materiał zebrany został podczas 10 ekspedycji całodobowych na 7 powierzchniach monitoringowych:
1) rezerwat „Polana Siwica”,
2) polana Strożyska,
3) polana Olszówka,
4) rezerwat „Rawka” w okolicach miejscowości Doleck,
5) łąki w okolicach wsi Łubno – Tomaszew,
6) murawy kserotermiczne w okolicach wsi Chełmce,
7) rezerwat „Rawka” w rejonie Ziemiar.
Chrząszcze chwytane były za pomocą następujących metod:
* Gruntowe pułapki Barbera. Są to słoiki lub plastikowe kubki zakopane w ziemi tak, by ich wylot znajdował się równo z powierzchnia gruntu. Część pułapek zaopatrywana była w przynętę (zwykle kawałek mięsa) dla zwabienia gatunków drapieżnych. Metodą tą chwytane były gatunki epigegiczne (naziemne).
* Aktywne poszukiwania owadów w różnych kryjówkach metodą „na upatrzonego” – pod kamieniami, pniakami, opadłymi liśćmi i korą drzew. Przeszukiwano także spróchniałe i zmurszałe kłody drzew, zwłaszcza liściastych.
* Przesiewanie ściółki leśnej.
* Nocne połowy chrząszczy na światło.
Gatunki chronione z rodzaju biegacz (Carabus) oznaczane były przyżyciowo i wypuszczane na wolność.
WYNIKI BADAŃ
Biegaczowate
Listę Carabidae wykazanych w BPK przez autorów w roku 2010 przedstawia Tab. 1. Nazewnictwo gatunkowe biegaczowatych stosowane w niniejszej pracy przyjęto wg Hurki (1996). W tabeli wykazano 79 gatunków, wśród nich 7 gatunków biegaczy z rodzaju Carabus objętych jest w naszym kraju ochroną ścisłą oraz 5 gatunków wpisano na „Czerwona listę zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce” (Głowaciński 2002). W zebranym materiale aż 35 gatunków jest nowych dla Parku.
Stan poznania fauny biegaczowatych BPK do roku 2010 przedstawia praca Stępień i Jaskuły (2010). Zawiera ona zestawienie danych literaturowych oraz podaje wyniki badań własnych prowadzonych głównie w 2008 roku w ramach obozu entomologicznego organizowanego przez Łódzki Oddział Polskiego Towarzystwa Entomologicznego. Autorzy podają ogółem z Parku 127 gatunków.
Podsumowując wszystkie dotychczasowe badania, w BPK stwierdzono występowanie 162 gatunków biegaczowatych. Bolimowski Park Krajobrazowy posiada zatem najlepiej rozpoznaną karabidofaunę wśród parków krajobrazowych województwa łódzkiego. W innych, stosunkowo dobrze zbadanych parkach naszego woj., wykazano następujące ilości gatunków: Spalski Park Krajobrazowy – 127, Park Krajobrazowy Wzniesień Łódzkich – 111 (Stępień, Jaskuła 2010). Ponadto rezerwat „Rawka” z liczbą biegaczowatych równą 101 gatunków jest najlepiej rozpoznanym pod względem Carabidae rezerwatem woj. łódzkiego i Polski.
Kózkowate
Listę kózkowatych wykazanych w BPK przez autorów w 2010 roku przedstawia Tab. 1. W trakcie tegorocznych badań terenowych wykazano 18 gatunków z rodziny Cerambycidae. Jest to stosunkowo niewielka liczba, ale zbieranie ciepłolubnych kózek w roku bieżącym było bardzo utrudnione ze względu na długotrwałe chłody i deszcze. Wykazane kózkowate należą do gatunków szeroko rozpowszechnionych w Polsce. Podczas wcześniejszych badań entomologicznych, wykazano z Parku tylko 3 gatunki kózkowatych. Są to: paśnik niszczyciel Plagionotus detritus (Kowalczyk i in. 2002) – stwierdzony na porębach i drogach leśnych, kozinka kruszynowa Menesia bipunctata (Klimaszewski i in. 2006) – znaleziona na polanie Strożyska oraz wonnica piżmówka Aromia moschata (Kurzac i in. 2009) – stwierdzona w 2007 r. na polanie Siwica i w 2008 r. na polanie Bielawy.
Podsumowując wszystkie dostępne dane, ogółem w BPK stwierdzono dotychczas 20 gatunków kózkowatych na 192 gatunki wykazane z Polski. Badania nad kózkowatymi należy więc kontynuować w następnych latach, gdyż potencjalna ich liczba w Parku powinna być kilkakrotnie większa.
WYTYCZNE DLA OCHRONY KONSERWATORSKIEJ, WNIOSKI
Najważniejsze działania sprzyjające ochronie biegaczowatych i kózkowatych w Bolimowskim Parku krajobrazowym to:
1. Zaniechać usuwania w kompleksach leśnych oraz na terenach rolniczych drzew dziuplastych, martwych i obumierających (zwłaszcza gatunków liściastych) oraz nie stosować wobec nich tzw. zabiegów leczniczych.
2. Zachować stare pojedyncze drzewa oraz ich skupiska.
3. Zaniechać wyrębu niektórych starych drzewostanów otaczając je ochroną jako użytki ekologiczne. Stare drzewostany są ostoją nie tylko wielu tzw. puszczańskich owadów, ale także licznych gatunków ssaków i ptaków.
4. Przebudowywać sukcesywnie drzewostany w lasach tak, aby dopasować typy zbiorowisk leśnych do rodzaju siedliska.
5. Zachować stare sady drzew owocowych.
6. Utrzymywać mozaikowatość krajobrazu poprzez pozostawianie oczek wodnych (wskazana byłaby także budowa nowych niewielkich zbiorników), miedz oraz zakrzaczeń i zadrzewień śródpolnych.
7. Nie dopuszczać do obniżania się poziomu wód gruntowych w lasach, szczególnie na polanach śródleśnych, a także na łąkach. W tym celu należy spiętrzać wodę za pomocą zastawek. Jeżeli zastawki nie istnieją lub są uszkodzone, należy je wybudować lub naprawić.
8. Prowadzić szeroką akcję edukacyjną (szczególnie wśród młodzieży szkolnej) promującą wysokie walory przyrodnicze BPK. W tym celu można np. budować tablice informacyjno-dydaktyczne przy szlakach turystycznych, opracowywać nowe ścieżki dydaktyczne, wydawać plakaty, kalendarze, foldery i broszury promujące florę, faunę i krajobraz Parku.
Zadania z zakresu ochrony przyrody zostały zrealizowane z udziałem środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Łodzi.
